Yazı
12:38
16.10.2025
283
Tələblər, məşq və GPS monitorinqinin rolu - YAZI
Texniki, taktiki və fiziki elementləri məşq prosesinə inteqrasiya etmək bacarığı məşqin effektivliyini maksimuma çatdırmaq və futbolçuları müasir futbolun tələblərinə optimal şəkildə hazırlamaq üçün əsasdır.
Əgər məşqçilər məlumatlara əsaslanan yanaşmanı qəbul edirlərsə, qabaqcıl məşq metodikalarından istifadə edir və futbolçularla əməkdaşlığa əsaslanan mühit yaradırsa, bu halda məşq prosesi əhəmiyyətli dərəcədə səmərələşir və oyunçuların potensialı tam şəkildə üzə çıxır.
Lakin yeni biliklərdən istifadə edərkən məlumatların təhlilinin mürəkkəbliyini nəzərə almaq vacibdir. Bu kontekstdə təkcə fiziki göstəricilərin deyil, həm də oyunçunun metabolik fəaliyyətinin (AMP – Average Metabolic Power – orta metabolik güc) təhlili getdikcə daha çox ön plana çıxır.
Qeyd etmək lazımdır ki, məsələn, sürətlənmə və yavaşıma zamanı biomekanika maksimal sprintin biomekanikasından fərqlənir. Qələbəyə aparan yollar çoxdur — hər komandanın öz oyun üslubu var. Buna görə də məlumatların təhlilində texniki-taktiki aspektləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz, çünki onlar oyunun nəticəsinə ciddi təsir göstərir.
Futbolda metabolik məşq oyunçunun fizioloji, metabolik və fiziki fəaliyyət tələblərini təkrarlamaq (bərpa etmək) məqsədi daşıyır. Bu zaman iş və istirahət nisbətləri elə tənzimlənir ki, futbolun bioenergetik tələblərinə uyğun olsun. Bundan əlavə, müasir GPS texnologiyaları sayəsində oyun zamanı qaçış məsafələri, sprintlərin tezliyi və istiqamət dəyişmə tələbləri kimi hərəkət yükünü dəqiq şəkildə təkrarlamaq mümkündür.
Bu məqalədə mən futbolçuların fiziki fəaliyyətinin əsas aspektlərinə — sprint, sürətlənmə (ACC) və yavaşıma (DCC) — diqqət yetirmişəm.
Bu elementlər fiziki hazırlığın əsas amillərindəndir, lakin müasir və detallı komanda performans analizində hər zaman uğurun yeganə göstəricisi olmaya bilər! Sprint, sürətlənmə və yavaşlamadan əlavə, məşq və oyun zamanı müxtəlif fiziki fəaliyyətlərin enerji sərfiyyatının təhlili də getdikcə daha vacib olur.
Futbolçusunun performansını daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq istəyən məşqçi üçün oyunun tələblərini və sprint, ACC və DCC-nin optimallaşdırılmasında məşqin rolunu anlamaq vacibdir.
Müasir texnologiyalar, xüsusilə GPS monitorinq, bu gün oyunçuların hərəkətləri haqqında çox qiymətli məlumatlar təqdim edir. Bu məlumatlar məşq prosesinin dəqiq planlaşdırılmasına və eyni zamanda zədələrin qarşısının alınmasına kömək edir. Buna görə məşqçinin əsas vəzifəsi bu məlumatları düzgün, kompleks şəkildə təhlil edib öz oyun üslubuna tətbiq etməkdir.
Oyunun tələbləri
Futbol fasilələrlə baş verən yüksək intensiv hərəkətlər və aşağı intensiv dövrlərin növbələnməsi ilə xarakterizə olunur. Oyunçular meydanda baş verən dinamik situasiyalara reaksiya olaraq 5–10–30 metrlik məsafələrdə qısa sprintlər, tez-tez sürətlənmələr və yavaşlamalar edirlər.
Bu intensiv hərəkətlər xüsusilə aşağıdakı hallarda həlledicidir:
• Müdafiəçidən uzaqlaşmaq: hücumçular boş zonalara daxil olmaq və qapı şansı yaratmaq üçün maksimum sürətə çatmalıdırlar.
• Pressinq zamanı: oyunçular topu qazanmaq, ötürmələri tutmaq və təzyiq göstərmək üçün tez-tez sürətlənir və yavaşıyırlar.
• Oyunun fazaları arasında keçid: müdafiəyə qayıtmaq və ya hücuma qoşulmaq üçün sürətli sprintlər vacibdir.
Bu fəaliyyətlər oyunçudan yüksək tələblər qoyur: o, dəfələrlə maksimal güc və sürət tətbiq etməli, eyni zamanda çeviklik, dözümlülük və sürətli bərpa qabiliyyətini saxlamalıdır. ACC, DCC və sprintlərin tezliyi və intensivliyi oyunçunun mövqeyindən, komandanın taktikasından və oyunun sürətindən asılı olaraq dəyişir.
Necə irəliləyiş əldə etmək olar?
Uzunillik təcrübəmə əsaslanaraq, mən məşqdə sürətlənmə (ACC), yavaşıma (DCC) və sprint üzərində vurğuyla üçpilləli sistemli inkişaf metodikasından istifadə edirəm. Keçmişin kondisiya metodları artıq keçmişdə qalıb — müasir futbol müasir yanaşma tələb edir.
1. Atletik bazanın yaradılması
Sürət, güc və partlayış qabiliyyətinə fokuslanmaq. Əsas diqqət topuq, diz, bud oynaqları və bədənin “core” hissəsinin gücləndirilməsinə yönəlir.
2. Zal ilə meydançanın əlaqələndirilməsi
Zalda qazanılmış güc və sürətin futbol meydançasında funksional bacarığa çevrilməsi üçün futbol hərəkətlərinə bənzər məşqlərdən istifadə olunur.
3. Partlayıcı gücün maksimallaşdırılması
Hərəkətin eksentrik fazasının (yəni çəkini endirmə mərhələsinin) inkişafı — bu mərhələ gücü artırmaq və sürətli əzələ liflərini aktivləşdirmək baxımından ən potensial sahədir.
4. Texnika və biomekanika
Sürətlənmə futbolda topa birinci çatmaq, rəqibi keçmək və ya müdafiəyə dönmək uğurunu müəyyən edən amildir. Onun təkmilləşdirilməsi üçün güc məşqləri, qaçış texnikası, plyometriya və futbol drilləri birləşdirilməlidir.
Əsas prinsiplər:
• İlk addımlarda iş: qısa və tez addımlar, təxminən 45° bədən bucağı.
• Yuxarı bədənin aktiv iştirakı: qolların ayaqlarla sinxron hərəkəti balans və sürəti artırır.
• Texniki məşqlər:
o Wall Drills – bədənin bucağı və mövqeyi
o A-skip və B-skip – koordinasiya, ritm, ayaq texnikası
Partlayıcı güc məşqləri
Aşağı ətraf və core üçün:
• Squat (çömbəlmə) – Hex Bar ilə, ayaq gücü üçün
• Deadlift (çəkini qaldırmaq) – hamstring, gluteus və bel üçün
• Nordic Hamstring Curl – əzələ zədələrinin qarşısının alınması
• Lunges (irəli addımlama) – balans və sabitlik üçün
Plyometriya:
• Box jumps – vertikal partlayış gücü
• Broad jumps – horizontal güc, daha yaxşı sürətlənmə üçün
• Depth jumps – reaksiya və sıçrayış bacarığı
Müqavimətli sprintlər:
• Rezin lentlər, xizək (sled), və ya çəkili jilet vasitəsilə akcelerasiya gücünü artırmaq.
Futbola xas sprint məşqlər
Bu məşqlər yüksək və aşağı intensiv hərəkətlərin növbələnməsini təmin edir, futbolçunun fizioloji ehtiyaclarını təqlid edir və oyun zamanı lazım olan hərəkət nümunələrini inkişaf etdirir.
Məsələn, yan mövqedən start, geri qaçış zamanı pressinq, və ya sprint zamanı istiqamət dəyişmə (slalom).
Misal məşqi:
20–35 metrlik məsafədə mərkəzdən 2 və 3 metr məsafədə konuslar yerləşdirilir. Qaçış istiqaməti təxminən 30° bucaq altında dəyişir. Oyunçular 15–20 metrdən sonra təxminən 24 km/saat sürətə çatmalıdırlar — bu, peşəkar futbolda tipik sprint göstəricisidir (Fitzpatrick JF, Linsley A, Musham C, 2019).
Sprint məşqinin əsas prinsipləri
1. Maksimal sürətin müəyyənləşdirilməsi:
Hər oyunçunun maksimal sürəti ya oyun zamanı GPS göstəricilərindən, ya da 30–40 metrlik düz qaçış testlərindən müəyyən edilir.
2. Məsafənin seçilməsi:
Qısa məsafələr (<30 m) akcelerasiya üçün uyğundur, lakin maksimal sürət üçün deyil.
3. Oyun formalarından istifadə:
Böyük və orta oyunlar (large & medium sided games) HSR və sprint ehtiyaclarını ödəyə bilər; kiçik oyunlar (small sided games) isə ACC və DCC fəaliyyətləri üçün uyğundur.
4. Xüsusi olmayan qaçışlar:
Məşqdən sonra və ya ayrıca məşq kimi istifadə edilə bilər ki, oyunçular kifayət qədər sprint və ACC/DCC məsafəsi qət etsinlər.
5. Periodizasiya:
ACC, DCC və sprint fəaliyyətlərinin planlaşdırılması oyunçunun hazırlıq səviyyəsindən, komandadakı statusundan (əsas heyət / ehtiyat) və mövqeyindən asılıdır.
6. Maksimal sürətdə sprint məşqləri:
Bu cür məşqlər əzələ dartılmalarının və hamstring zədələrinin qarşısını ala bilər. Araşdırmalar göstərir ki, heç bir zal məşqi maksimal sprintin yaratdığı əzələ yükünü tam əvəz edə bilmir. Buna görə də biri digərini istisna etmir, hər ikisi birlikdə aparılmalıdır.
“Məşq hamstring zədələrinin ən yaxşı qarşısının alınmasıdır.”
Nəticə: Sprint – performans və zədə profilaktikasının faktoru kimi
Qısaca desək, futbolçular oyun zamanı mütləq sürətlənir, yavaşıyır və yüksək sürətlə sprint edirlər. Buna görə də bu fəaliyyətlərə hazır olmaları vacibdir.
Oyunçu öz performansını qorumaq və artırmaq, həmçinin yarışlarda maksimum səviyyədə çıxış etmək üçün əvvəlcədən düzgün hazırlanmalıdır – bu hazırlıq həm güc məşqini, həm də qaçış mexanikasını əhatə etməlidir.
“Kondisiya oyunu qazandırmaya bilər, amma kondisiyanın olmaması məğlubiyyət riskini artırır!”
“Qol vəziyyətlərində ən çox rast gəlinən hərəkət sprintdir – istər qol vuran oyunçu, istər ötürmə verən olsun.”
İstifadə edilmiş mənbələr:
• Dylan Shaun Hicks, MSc. (2020). Zrýchlenie v šprinte: Praktické odporúčania a pokyny. Strength & Conditioning Journal, 42(2), 2020.
• Faude, O., Koch, T., Meyer, T. (2012). Sprint ako najčastejšia akcia pred gólom. Journal of Sports Sciences, 30(7), 625–631.
• Fitzpatrick JF, Linsley A, Musham C. (2019). Curved Sprinting in Football. Sports Performance Sci Rep, 55:1–3.
• Haugen, T.A. et al. (2014). The Role and Development of Sprint Speed in Football. Int J Sports Physiol Perform, 9(3), 432–441.
• Haugen, T. (2019). Training and Development of Elite Sprint Performance. Sports Med, 44.
• Ross A., Leveritt M., Riek S. (2001). Neural Influences on Sprint Running. Sports Med, 31(6), 409–425.
• Seitz L.B. et al. (2014). Lower-Body Strength Increase and Sprint Performance. Sports Med, 44(12), 1693–1702.
NATİQ MƏMMƏDOV
Əgər məşqçilər məlumatlara əsaslanan yanaşmanı qəbul edirlərsə, qabaqcıl məşq metodikalarından istifadə edir və futbolçularla əməkdaşlığa əsaslanan mühit yaradırsa, bu halda məşq prosesi əhəmiyyətli dərəcədə səmərələşir və oyunçuların potensialı tam şəkildə üzə çıxır.
Lakin yeni biliklərdən istifadə edərkən məlumatların təhlilinin mürəkkəbliyini nəzərə almaq vacibdir. Bu kontekstdə təkcə fiziki göstəricilərin deyil, həm də oyunçunun metabolik fəaliyyətinin (AMP – Average Metabolic Power – orta metabolik güc) təhlili getdikcə daha çox ön plana çıxır.
Qeyd etmək lazımdır ki, məsələn, sürətlənmə və yavaşıma zamanı biomekanika maksimal sprintin biomekanikasından fərqlənir. Qələbəyə aparan yollar çoxdur — hər komandanın öz oyun üslubu var. Buna görə də məlumatların təhlilində texniki-taktiki aspektləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz, çünki onlar oyunun nəticəsinə ciddi təsir göstərir.
Futbolda metabolik məşq oyunçunun fizioloji, metabolik və fiziki fəaliyyət tələblərini təkrarlamaq (bərpa etmək) məqsədi daşıyır. Bu zaman iş və istirahət nisbətləri elə tənzimlənir ki, futbolun bioenergetik tələblərinə uyğun olsun. Bundan əlavə, müasir GPS texnologiyaları sayəsində oyun zamanı qaçış məsafələri, sprintlərin tezliyi və istiqamət dəyişmə tələbləri kimi hərəkət yükünü dəqiq şəkildə təkrarlamaq mümkündür.
Bu məqalədə mən futbolçuların fiziki fəaliyyətinin əsas aspektlərinə — sprint, sürətlənmə (ACC) və yavaşıma (DCC) — diqqət yetirmişəm.
Bu elementlər fiziki hazırlığın əsas amillərindəndir, lakin müasir və detallı komanda performans analizində hər zaman uğurun yeganə göstəricisi olmaya bilər! Sprint, sürətlənmə və yavaşlamadan əlavə, məşq və oyun zamanı müxtəlif fiziki fəaliyyətlərin enerji sərfiyyatının təhlili də getdikcə daha vacib olur.
Futbolçusunun performansını daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq istəyən məşqçi üçün oyunun tələblərini və sprint, ACC və DCC-nin optimallaşdırılmasında məşqin rolunu anlamaq vacibdir.
Müasir texnologiyalar, xüsusilə GPS monitorinq, bu gün oyunçuların hərəkətləri haqqında çox qiymətli məlumatlar təqdim edir. Bu məlumatlar məşq prosesinin dəqiq planlaşdırılmasına və eyni zamanda zədələrin qarşısının alınmasına kömək edir. Buna görə məşqçinin əsas vəzifəsi bu məlumatları düzgün, kompleks şəkildə təhlil edib öz oyun üslubuna tətbiq etməkdir.
Oyunun tələbləri
Futbol fasilələrlə baş verən yüksək intensiv hərəkətlər və aşağı intensiv dövrlərin növbələnməsi ilə xarakterizə olunur. Oyunçular meydanda baş verən dinamik situasiyalara reaksiya olaraq 5–10–30 metrlik məsafələrdə qısa sprintlər, tez-tez sürətlənmələr və yavaşlamalar edirlər.
Bu intensiv hərəkətlər xüsusilə aşağıdakı hallarda həlledicidir:
• Müdafiəçidən uzaqlaşmaq: hücumçular boş zonalara daxil olmaq və qapı şansı yaratmaq üçün maksimum sürətə çatmalıdırlar.
• Pressinq zamanı: oyunçular topu qazanmaq, ötürmələri tutmaq və təzyiq göstərmək üçün tez-tez sürətlənir və yavaşıyırlar.
• Oyunun fazaları arasında keçid: müdafiəyə qayıtmaq və ya hücuma qoşulmaq üçün sürətli sprintlər vacibdir.
Bu fəaliyyətlər oyunçudan yüksək tələblər qoyur: o, dəfələrlə maksimal güc və sürət tətbiq etməli, eyni zamanda çeviklik, dözümlülük və sürətli bərpa qabiliyyətini saxlamalıdır. ACC, DCC və sprintlərin tezliyi və intensivliyi oyunçunun mövqeyindən, komandanın taktikasından və oyunun sürətindən asılı olaraq dəyişir.
Necə irəliləyiş əldə etmək olar?
Uzunillik təcrübəmə əsaslanaraq, mən məşqdə sürətlənmə (ACC), yavaşıma (DCC) və sprint üzərində vurğuyla üçpilləli sistemli inkişaf metodikasından istifadə edirəm. Keçmişin kondisiya metodları artıq keçmişdə qalıb — müasir futbol müasir yanaşma tələb edir.
1. Atletik bazanın yaradılması
Sürət, güc və partlayış qabiliyyətinə fokuslanmaq. Əsas diqqət topuq, diz, bud oynaqları və bədənin “core” hissəsinin gücləndirilməsinə yönəlir.
2. Zal ilə meydançanın əlaqələndirilməsi
Zalda qazanılmış güc və sürətin futbol meydançasında funksional bacarığa çevrilməsi üçün futbol hərəkətlərinə bənzər məşqlərdən istifadə olunur.
3. Partlayıcı gücün maksimallaşdırılması
Hərəkətin eksentrik fazasının (yəni çəkini endirmə mərhələsinin) inkişafı — bu mərhələ gücü artırmaq və sürətli əzələ liflərini aktivləşdirmək baxımından ən potensial sahədir.
4. Texnika və biomekanika
Sürətlənmə futbolda topa birinci çatmaq, rəqibi keçmək və ya müdafiəyə dönmək uğurunu müəyyən edən amildir. Onun təkmilləşdirilməsi üçün güc məşqləri, qaçış texnikası, plyometriya və futbol drilləri birləşdirilməlidir.
Əsas prinsiplər:
• İlk addımlarda iş: qısa və tez addımlar, təxminən 45° bədən bucağı.
• Yuxarı bədənin aktiv iştirakı: qolların ayaqlarla sinxron hərəkəti balans və sürəti artırır.
• Texniki məşqlər:
o Wall Drills – bədənin bucağı və mövqeyi
o A-skip və B-skip – koordinasiya, ritm, ayaq texnikası
Partlayıcı güc məşqləri
Aşağı ətraf və core üçün:
• Squat (çömbəlmə) – Hex Bar ilə, ayaq gücü üçün
• Deadlift (çəkini qaldırmaq) – hamstring, gluteus və bel üçün
• Nordic Hamstring Curl – əzələ zədələrinin qarşısının alınması
• Lunges (irəli addımlama) – balans və sabitlik üçün
Plyometriya:
• Box jumps – vertikal partlayış gücü
• Broad jumps – horizontal güc, daha yaxşı sürətlənmə üçün
• Depth jumps – reaksiya və sıçrayış bacarığı
Müqavimətli sprintlər:
• Rezin lentlər, xizək (sled), və ya çəkili jilet vasitəsilə akcelerasiya gücünü artırmaq.
Futbola xas sprint məşqlər
Bu məşqlər yüksək və aşağı intensiv hərəkətlərin növbələnməsini təmin edir, futbolçunun fizioloji ehtiyaclarını təqlid edir və oyun zamanı lazım olan hərəkət nümunələrini inkişaf etdirir.
Məsələn, yan mövqedən start, geri qaçış zamanı pressinq, və ya sprint zamanı istiqamət dəyişmə (slalom).
Misal məşqi:
20–35 metrlik məsafədə mərkəzdən 2 və 3 metr məsafədə konuslar yerləşdirilir. Qaçış istiqaməti təxminən 30° bucaq altında dəyişir. Oyunçular 15–20 metrdən sonra təxminən 24 km/saat sürətə çatmalıdırlar — bu, peşəkar futbolda tipik sprint göstəricisidir (Fitzpatrick JF, Linsley A, Musham C, 2019).
Sprint məşqinin əsas prinsipləri
1. Maksimal sürətin müəyyənləşdirilməsi:
Hər oyunçunun maksimal sürəti ya oyun zamanı GPS göstəricilərindən, ya da 30–40 metrlik düz qaçış testlərindən müəyyən edilir.
2. Məsafənin seçilməsi:
Qısa məsafələr (<30 m) akcelerasiya üçün uyğundur, lakin maksimal sürət üçün deyil.
3. Oyun formalarından istifadə:
Böyük və orta oyunlar (large & medium sided games) HSR və sprint ehtiyaclarını ödəyə bilər; kiçik oyunlar (small sided games) isə ACC və DCC fəaliyyətləri üçün uyğundur.
4. Xüsusi olmayan qaçışlar:
Məşqdən sonra və ya ayrıca məşq kimi istifadə edilə bilər ki, oyunçular kifayət qədər sprint və ACC/DCC məsafəsi qət etsinlər.
5. Periodizasiya:
ACC, DCC və sprint fəaliyyətlərinin planlaşdırılması oyunçunun hazırlıq səviyyəsindən, komandadakı statusundan (əsas heyət / ehtiyat) və mövqeyindən asılıdır.
6. Maksimal sürətdə sprint məşqləri:
Bu cür məşqlər əzələ dartılmalarının və hamstring zədələrinin qarşısını ala bilər. Araşdırmalar göstərir ki, heç bir zal məşqi maksimal sprintin yaratdığı əzələ yükünü tam əvəz edə bilmir. Buna görə də biri digərini istisna etmir, hər ikisi birlikdə aparılmalıdır.
“Məşq hamstring zədələrinin ən yaxşı qarşısının alınmasıdır.”
Nəticə: Sprint – performans və zədə profilaktikasının faktoru kimi
Qısaca desək, futbolçular oyun zamanı mütləq sürətlənir, yavaşıyır və yüksək sürətlə sprint edirlər. Buna görə də bu fəaliyyətlərə hazır olmaları vacibdir.
Oyunçu öz performansını qorumaq və artırmaq, həmçinin yarışlarda maksimum səviyyədə çıxış etmək üçün əvvəlcədən düzgün hazırlanmalıdır – bu hazırlıq həm güc məşqini, həm də qaçış mexanikasını əhatə etməlidir.
“Kondisiya oyunu qazandırmaya bilər, amma kondisiyanın olmaması məğlubiyyət riskini artırır!”
“Qol vəziyyətlərində ən çox rast gəlinən hərəkət sprintdir – istər qol vuran oyunçu, istər ötürmə verən olsun.”
İstifadə edilmiş mənbələr:
• Dylan Shaun Hicks, MSc. (2020). Zrýchlenie v šprinte: Praktické odporúčania a pokyny. Strength & Conditioning Journal, 42(2), 2020.
• Faude, O., Koch, T., Meyer, T. (2012). Sprint ako najčastejšia akcia pred gólom. Journal of Sports Sciences, 30(7), 625–631.
• Fitzpatrick JF, Linsley A, Musham C. (2019). Curved Sprinting in Football. Sports Performance Sci Rep, 55:1–3.
• Haugen, T.A. et al. (2014). The Role and Development of Sprint Speed in Football. Int J Sports Physiol Perform, 9(3), 432–441.
• Haugen, T. (2019). Training and Development of Elite Sprint Performance. Sports Med, 44.
• Ross A., Leveritt M., Riek S. (2001). Neural Influences on Sprint Running. Sports Med, 31(6), 409–425.
• Seitz L.B. et al. (2014). Lower-Body Strength Increase and Sprint Performance. Sports Med, 44(12), 1693–1702.
NATİQ MƏMMƏDOV
XƏBƏR LENTİ
© 2025 Sport1.az Məlumatdan istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.